شبکیه لایه‌ای حساس در قسمت پشتی چشم است که دریافت نور و انتقال اطلاعات بینایی به مغز را بر عهده دارد. آسیب یا تغییر در این بخش از چشم می‌تواند بر کیفیت بینایی تأثیر بگذارد و در برخی بیماری‌ها، تشخیص و درمان به‌موقع اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل، بررسی شبکیه یکی از بخش‌های مهم معاینات تخصصی چشم‌پزشکی است.
امروزه روش‌های تصویربرداری پیشرفته به چشم‌پزشک امکان می‌دهند ساختار شبکیه، ماکولا، عصب بینایی و عروق شبکیه را با جزئیات بیشتری بررسی کند. نوع بررسی مورد نیاز بر اساس علائم بیمار، سابقه بیماری، یافته‌های معاینه و تشخیص پزشک انتخاب می‌شود. در برخی بیماران نیز بررسی شبکیه برای پیگیری روند یک بیماری یا ارزیابی پاسخ به درمان انجام می‌شود.
هدف از بررسی شبکیه چیست؟
هدف از بررسی شبکیه می‌تواند تشخیص یا تأیید بیماری‌های این بخش از چشم، ارزیابی میزان آسیب و کمک به انتخاب برنامه درمانی مناسب باشد. بعضی بیماری‌های شبکیه ممکن است در مراحل ابتدایی تغییرات قابل توجهی در بینایی ایجاد نکنند؛ به همین دلیل، تصویربرداری و ارزیابی دقیق ساختار شبکیه در افراد دارای علائم یا عوامل خطر اهمیت دارد. بررسی شبکیه می‌تواند برای اهداف مختلفی انجام شود، از جمله:
- بررسی ساختار و ضخامت لایه‌های شبکیه
- ارزیابی وضعیت ماکولا یا لکه زرد
- بررسی عروق شبکیه و تغییرات جریان خون
- شناسایی برخی تغییرات مرتبط با بیماری‌های شبکیه
- بررسی جداشدگی شبکیه یا زجاجیه
- ارزیابی برخی مشکلات شبکیه در بیماران مبتلا به دیابت
- بررسی و پیگیری بیماری‌های مرتبط با مرکز دید
- کمک به ارزیابی روند بیماری و پاسخ به درمان
نتایج این بررسی‌ها به‌تنهایی تعیین‌کننده درمان نیستند و باید توسط چشم‌پزشک و در کنار معاینه و سایر اطلاعات پزشکی بیمار تفسیر شوند.
دستگاه‌ها و روش‌های بررسی شبکیه
برای ارزیابی شبکیه روش‌های مختلفی وجود دارد و هرکدام اطلاعات متفاوتی درباره ساختار یا عملکرد این قسمت از چشم ارائه می‌کنند. در ادامه هر کدام از این دستگاه‌ها را معرفی می‌کنیم:
OCT ماکولا
OCT یا توموگرافی انسجام نوری، یکی از روش‌های پیشرفته تصویربرداری از ساختارهای داخلی چشم است که بدون تماس مستقیم با چشم انجام می‌شود. این فناوری با استفاده از نور، تصاویر مقطعی و با جزئیات بالا از لایه‌های شبکیه ایجاد می‌کند. OCT ماکولا به‌طور مشخص برای بررسی ناحیه ماکولا و لایه‌های شبکیه در قسمت مرکزی دید کاربرد دارد. این بررسی می‌تواند تغییرات ظریف ساختاری را که ممکن است با معاینه معمول به‌راحتی قابل مشاهده نباشند، نشان دهد.
از OCT ماکولا در ارزیابی و پیگیری برخی بیماری‌ها و مشکلات شبکیه استفاده می‌شود. برای مثال، این روش می‌تواند در بررسی تغییرات شبکیه در بیماران مبتلا به دیابت، برخی بیماری‌های التهابی چشم، دژنراسیون ماکولا مرتبط با سن و دیگر اختلالات شبکیه مورد استفاده قرار گیرد. همچنین OCT می‌تواند در طول روند درمان تکرار شود تا پزشک تغییرات ایجادشده در ساختار شبکیه را با تصاویر قبلی مقایسه کند. به همین دلیل، این روش علاوه بر تشخیص، در پیگیری برخی بیماری‌های شبکیه نیز اهمیت دارد.
انجام OCT معمولاً ساده و غیرتماسی است. بیمار در مقابل دستگاه قرار می‌گیرد و تصویربرداری بدون تماس مستقیم با سطح چشم انجام می‌شود. در بسیاری از موارد، انجام آن تنها چند دقیقه زمان می‌برد و به تزریق یا اقدام تهاجمی نیاز ندارد.
B-Scan
B-Scan نوعی تصویربرداری اولتراسونیک از چشم است که با استفاده از امواج صوتی، امکان بررسی ساختارهای داخل و قسمت خلفی چشم را فراهم می‌کند. یکی از کاربردهای مهم این روش، بررسی شرایطی است که مشاهده مستقیم بخش خلفی چشم به دلیل وجود کدورت در مسیر دید دشوار یا غیرممکن است. برای مثال، وجود کدورت‌های داخل چشم می‌تواند مانع مشاهده مناسب شبکیه با روش‌های معمول شود. در چنین شرایطی،B-Scan می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره ساختارهای خلفی چشم در اختیار پزشک قرار دهد.
از این روش می‌توان در بررسی جداشدگی شبکیه و زجاجیه، برخی مشکلات بخش خلفی چشم و وجود جسم خارجی داخل چشم استفاده کرد. همچنین B-Scan در ارزیابی برخی مشکلات مربوط به اربیت یا کاسه چشم نیز کاربرد دارد. در این روش، پروب دستگاه روی سطح بسته چشم قرار می‌گیرد و امواج اولتراسوند برای ایجاد تصویر از ساختارهای داخلی مورد استفاده قرار می‌گیرند. پزشک با بررسی تصاویر به‌دست‌آمده می‌تواند وضعیت بخش‌هایی از چشم را که در معاینه مستقیم به‌خوبی قابل مشاهده نیستند، ارزیابی کند.
آنژیوگرافی شبکیه
آنژیوگرافی یکی از روش‌های تصویربرداری برای بررسی عروق شبکیه و وضعیت خون‌رسانی در این بخش از چشم است. در آنژیوگرافی فلورسئین، ماده‌ای رنگی به نام فلورسئین از طریق رگ تزریق می‌شود. پس از ورود ماده به گردش خون، از عبور آن در عروق شبکیه تصویربرداری می‌شود. این تصاویر می‌توانند اطلاعاتی درباره وضعیت عروق، محل نشت ماده رنگی و برخی تغییرات عروقی در اختیار چشم‌پزشک قرار دهند. به همین دلیل، آنژیوگرافی در ارزیابی برخی بیماری‌های عروقی شبکیه و مشکلات ناحیه مرکز دید کاربرد دارد.
برای انجام این بررسی، ابتدا معمولاً مردمک با قطره گشاد می‌شود. سپس ماده فلورسئین از طریق رگ تزریق شده و تصویربرداری در زمان عبور آن از عروق شبکیه انجام می‌شود. آنژیوگرافی با ماده حاجب با OCT آنژیوگرافی تفاوت دارد. OCT آنژیوگرافی روشی غیرتهاجمی است که بدون تزریق ماده حاجب می‌تواند اطلاعاتی درباره شبکه عروقی شبکیه و ناحیه مرکز دید ارائه دهد. با این حال، این دو روش جایگزین کامل یکدیگر نیستند و انتخاب میان آنها بر اساس شرایط بیمار و هدف از بررسی انجام می‌شود.
اقدامات لازم بعد از تشخیص مشکلات شبکیه
نتیجه یک آزمایش تصویربرداری مانند OCT، B-Scan یا آنژیوگرافی باید در کنار معاینه چشم و سابقه پزشکی بیمار تفسیر شود؛ بنابراین مشاهده یک تغییر در تصویر به‌تنهایی به معنای نیاز قطعی به یک روش درمانی مشخص نیست.
پس از بررسی نتایج، چشم‌پزشک با توجه به نوع مشکل، میزان درگیری شبکیه، وضعیت بینایی و سایر شرایط بیمار درباره ادامه روند درمان تصمیم می‌گیرد. در برخی موارد ممکن است بیمار فقط به پیگیری دوره‌ای نیاز داشته باشد و در موارد دیگر، درمان‌هایی مانند لیزر یا تزریق داخل ویتره توصیه شود.
در بیمارستان چشم‌پزشکی دکتر مسعود جوادی، پزشکان متخصص و فوق‌تخصص چشم‌پزشکی می‌توانند پس از بررسی وضعیت بیمار و نتایج آزمایش‌های تشخیصی، مسیر درمانی متناسب با شرایط او را تعیین کنند. در صورت نیاز به درمان، امکانات لازم برای انجام برخی اقدامات درمانی شبکیه از جمله لیزر و تزریق‌های داخل ویتره نیز در بیمارستان فراهم است.