جراحی بازسازی سطح چشم چیست و در چه مواردی انجام می‌شود؟
سطح چشم از ساختارهای مهمی مانند قرنیه، ملتحمه و ناحیه لیمبوس تشکیل شده است و سلامت آن برای حفظ شفافیت قرنیه و کیفیت بینایی اهمیت زیادی دارد. برخی آسیب‌ها، به‌ویژه سوختگی‌های شیمیایی و صدمات ناشی از مواد سمی، می‌توانند این ناحیه را به‌شدت آسیب بزنند و توانایی طبیعی چشم برای ترمیم سطح خود را کاهش دهند. در چنین شرایطی، بسته به شدت آسیب، ممکن است روش‌های جراحی برای بازسازی سطح چشم مورد نیاز باشد.
از جمله روش‌های مورد استفاده در این زمینه می‌توان به پیوند سلول‌های بنیادی لیمبوسال و پیوند پرده آمنیون اشاره کرد. انتخاب روش درمان به نوع آسیب، میزان درگیری قرنیه و لیمبوس و شرایط هر بیمار بستگی دارد.
بازسازی سطح چشم چیست؟
بازسازی سطح چشم به مجموعه‌ای از روش‌های درمانی گفته می‌شود که با هدف ترمیم سطح آسیب‌دیده قرنیه و ملتحمه و بازگرداندن شرایط مناسب برای رشد و عملکرد سلول‌های سطح چشم انجام می‌شود.
یکی از بخش‌های مهم در این فرآیند، ناحیه لیمبوس است؛ ناحیه‌ای در محل اتصال قرنیه و سفیدی چشم که سلول‌های بنیادی مورد نیاز برای بازسازی اپی‌تلیوم قرنیه در آن قرار دارند. این سلول‌ها به‌طور طبیعی در ترمیم و نوسازی سطح قرنیه نقش دارند.
در برخی آسیب‌های شدید، سلول‌های بنیادی لیمبوسال ممکن است آسیب ببینند یا از بین بروند. در نتیجه، سطح قرنیه نمی‌تواند مانند حالت طبیعی بازسازی شود و مشکلاتی مانند نقص پایدار اپی‌تلیوم، التهاب، عروق غیرطبیعی و کدورت قرنیه ایجاد شود. در این شرایط، روش‌های بازسازی سطح چشم با توجه به وضعیت بیمار مورد بررسی قرار می‌گیرند.
چه آسیب‌ها و بیماری‌هایی به بازسازی سطح چشم نیاز دارند؟
نیاز به بازسازی سطح چشم به شدت و نوع آسیب بستگی دارد و همه بیماران مبتلا به مشکلات قرنیه به جراحی نیاز ندارند. در موارد شدید که توانایی طبیعی چشم برای ترمیم سطح خود مختل شده باشد، روش‌های بازسازی ممکن است به عنوان بخشی از درمان مطرح شوند.
بازسازی سطح چشم در سوختگی شیمیایی چشم
سوختگی شیمیایی یکی از آسیب‌هایی است که می‌تواند قسمت‌های مختلف سطح چشم، از جمله قرنیه و ناحیه لیمبوس را درگیر کند. شدت آسیب به نوع ماده شیمیایی، میزان تماس و مدت زمان قرار گرفتن چشم در معرض آن بستگی دارد.
در سوختگی‌های شدید، آسیب به سلول‌های بنیادی لیمبوسال ممکن است باعث اختلال در بازسازی طبیعی اپی‌تلیوم قرنیه شود. در موارد مزمن یا شدید، پس از ارزیابی وضعیت چشم، روش‌هایی مانند پیوند سلول‌های بنیادی لیمبوسال یا پیوند پرده آمنیون می‌توانند در برنامه درمانی قرار بگیرند.
بازسازی سطح چشم در آسیب ناشی از گاز خردل
گاز خردل نیز می‌تواند آسیب‌های طولانی‌مدتی در سطح چشم ایجاد کند. در کشور ما، ایران، این آسیب عموما در چشم جانباران شیمیایی حاضر در مناطق جنگی بعد از گذشت سالیان متمادی دیده می شود. بررسی‌های علمی نشان داده‌اند که مواجهه با این ماده می‌تواند با التهاب مزمن، آسیب لیمبوسال و اختلال در سلول‌های بنیادی اپی‌تلیال همراه باشد و در برخی افراد، مشکلات سطح چشم سال‌ها پس از تماس اولیه ادامه پیدا کند.
در بیمارانی که دچار کمبود سلول‌های بنیادی لیمبوسال شده‌اند، روش‌های بازسازی سطح چشم با توجه به میزان آسیب و شرایط بافت قرنیه بررسی می‌شوند؛ بنابراین نوع درمان برای همه افرادی که سابقه مواجهه با گاز خردل دارند یکسان نیست و به معاینه و ارزیابی تخصصی نیاز دارد.
بازسازی سطح چشم در زخم و آسیب‌های شدید قرنیه
زخم‌های قرنیه، نقص‌های پایدار سطح قرنیه و برخی آسیب‌های شدید ممکن است با درمان‌های معمول به‌سرعت ترمیم نشوند. در چنین شرایطی، بسته به علت ایجاد زخم و وضعیت بافت، پیوند پرده آمنیون یکی از روش‌هایی است که می‌تواند برای کمک به ترمیم سطح قرنیه مورد استفاده قرار گیرد.
بازسازی سطح چشم چگونه انجام می‌شود؟
جراحی بازسازی سطح چشم یک روش واحد نیست و نوع عمل بر اساس علت بیماری و میزان آسیب تعیین می‌شود. پزشک ابتدا وضعیت قرنیه، ملتحمه و ناحیه لیمبوس را بررسی می‌کند و میزان آسیب سلول‌های بنیادی و سطح چشم را ارزیابی می‌کند.
در برخی بیماران، درمان‌های دارویی و مراقبت‌های غیرجراحی می‌توانند کافی باشند؛ اما در آسیب‌های شدیدتر، روش‌های جراحی مانند پیوند پرده آمنیون یا پیوند سلول‌های بنیادی لیمبوسال مطرح می‌شوند. در موارد کمبود شدید سلول‌های بنیادی، ممکن است پیوند سلول‌های بنیادی با روش‌های دیگر بازسازی سطح چشم همراه شود.
پیوند پرده آمنیون برای بازسازی سطح چشم
پرده آمنیون یکی از لایه‌های جفت است که پس از آماده‌سازی و فرآوری مناسب می‌تواند در برخی جراحی‌های چشم مورد استفاده قرار گیرد. این بافت به دلیل ویژگی‌های زیستی خود می‌تواند به ترمیم اپی‌تلیوم، کاهش التهاب و ایجاد محیط مناسب‌تر برای بازسازی سطح چشم کمک کند.
در جراحی‌های سطح چشم، پرده آمنیون می‌تواند به شکل پیوند یا پوشش روی ناحیه آسیب‌دیده قرار گیرد. انتخاب روش استفاده از آن به نوع و عمق آسیب بستگی دارد.
پیوند پرده آمنیون برای درمان زخم قرنیه
یکی از کاربردهای شناخته‌شده پرده آمنیون، کمک به درمان برخی زخم‌ها و نقص‌های مقاوم قرنیه است. در این شرایط، پرده آمنیون می‌تواند به عنوان بستری برای ترمیم اپی‌تلیوم عمل کند و در روند بازسازی سطح قرنیه نقش داشته باشد.
بررسی‌های بالینی و مطالعات مروری، استفاده از پیوند پرده آمنیون را در برخی زخم‌های قرنیه، از جمله زخم‌های غیرترمیم‌شونده، بررسی کرده‌اند. البته نتیجه درمان به علت ایجاد زخم، عمق و وسعت آن و شرایط بافت قرنیه بستگی دارد.
پیوند پرده آمنیون در برخی آسیب‌ها و عفونت‌های قرنیه
در برخی بیماری‌های قرنیه که پس از کنترل عامل اصلی بیماری، نقص پایدار سطح قرنیه باقی می‌ماند، ممکن است پیوند پرده آمنیون مورد استفاده قرار گیرد. این روش می‌تواند به ترمیم اپی‌تلیوم و کاهش التهاب سطح چشم کمک کند.
با این حال، در صورت وجود عفونت فعال، درمان علت عفونت همچنان بخش اصلی درمان است و پیوند پرده آمنیون جایگزین درمان ضدعفونی‌کننده یا داروهای تجویزشده توسط پزشک نیست. استفاده از این روش باید بر اساس تشخیص چشم‌پزشک و وضعیت بافت قرنیه انجام شود.
پیوند سلول‌های بنیادی لیمبوسال چگونه انجام می‌شود؟
در پیوند سلول‌های بنیادی لیمبوسال، هدف تأمین یا جایگزینی سلول‌هایی است که برای بازسازی اپی‌تلیوم قرنیه ضروری هستند. بسته به شرایط بیمار، منبع سلول‌های مورد استفاده و روش پیوند می‌تواند متفاوت باشد.
در برخی موارد، از بافت خود بیمار و در برخی شرایط از بافت اهداکننده استفاده می‌شود. انتخاب روش به میزان و یک‌طرفه یا دوطرفه بودن آسیب، وضعیت چشم مقابل و سایر عوامل بالینی بستگی دارد.
جراحی بازسازی سطح چشم در بیمارستان چشم پزشکی دکتر مسعود جوادی
بیمارستان چشم پزشکی دکتر مسعود جوادی یکی از مراکز تخصصی چشم‌پزشکی در تهران است که خدمات تشخیصی و درمانی متعددی را در حوزه بیماری‌های چشم ارائه می‌کند. در میان خدمات این مرکز، کلینیک بیماری‌های سطح چشم و همچنین پیوند سلول‌های بنیادی چشم قرار دارد.
این بیمارستان از تیمی متشکل از متخصصان و فوق‌تخصصان چشم‌پزشکی در حوزه‌های مختلف بهره می‌برد و در فهرست پزشکان آن، چندین فوق‌تخصص قرنیه نیز حضور دارند. وجود تیم تخصصی در حوزه قرنیه و خدمات مرتبط با سطح چشم می‌تواند امکان ارزیابی دقیق‌تر بیماران مبتلا به آسیب‌های پیچیده قرنیه و سطح چشم را فراهم کند.
سوالات متداول درباره بازسازی سطح چشم
بازسازی سطح چشم برای چه بیمارانی انجام می‌شود؟
این روش‌ها ممکن است برای بیمارانی که در اثر سوختگی شیمیایی، آسیب‌های سمی، کمبود سلول‌های بنیادی لیمبوسال یا برخی زخم‌ها و آسیب‌های شدید قرنیه دچار اختلال سطح چشم شده‌اند، مورد بررسی قرار گیرند.
آیا سوختگی شیمیایی می‌تواند باعث آسیب سلول‌های بنیادی قرنیه شود؟
بله. سوختگی‌های شدید شیمیایی می‌توانند ناحیه لیمبوس و سلول‌های بنیادی آن را آسیب بزنند و در نتیجه، روند طبیعی بازسازی اپی‌تلیوم قرنیه مختل شود.
پیوند پرده آمنیون برای چه مشکلاتی از قرنیه استفاده می‌شود؟
پیوند پرده آمنیون در برخی زخم‌ها و نقص‌های سطح قرنیه، سوختگی‌های شیمیایی و بعضی بیماری‌های سطح چشم کاربرد دارد و هدف آن می‌تواند کمک به ترمیم اپی‌تلیوم و کاهش التهاب و اسکار باشد.