انحراف چشم یا استرابیسم زمانی اتفاق می‌افتد که دو چشم در یک راستا قرار نگیرند و هم‌زمان به یک نقطه نگاه نکنند. این وضعیت ممکن است به شکل انحراف یک چشم به داخل، خارج، بالا یا پایین دیده شود و در برخی افراد به صورت دائمی و در برخی دیگر به شکل متناوب بروز کند. در مواردی که انحراف قابل توجه باشد یا با مشکلاتی مانند دوبینی، خستگی چشم، اختلال در هماهنگی دو چشم یا تغییر وضعیت سر همراه شود، جراحی انحراف چشم می‌تواند یکی از روش‌های درمانی مؤثر باشد.
جراحی استرابیسم با هدف اصلاح موقعیت چشم‌ها انجام می‌شود. برخلاف تصور رایج، در این عمل خود چشم جابه‌جا نمی‌شود؛ بلکه موقعیت و عملکرد عضلات خارج چشمی که حرکت چشم را کنترل می‌کنند، تغییر داده می‌شود تا تعادل مناسب‌تری بین عضلات ایجاد و چشم‌ها تا حد امکان در راستای صحیح قرار گیرند.
جراحی انحراف چشم (استرابیسم) چیست؟
جراحی انحراف چشم یک عمل تخصصی برای اصلاح ناهماهنگی چشم‌ها از طریق تغییر موقعیت یا قدرت عملکردی عضلات خارج چشمی است. این عضلات در قسمت بیرونی کره چشم قرار دارند و با انقباض و شل شدن، حرکت چشم را در جهات مختلف کنترل می‌کنند.
در طول جراحی، چشم‌پزشک با توجه به نوع و میزان انحراف، یک یا چند عضله را تقویت، تضعیف یا در موقعیت دیگری قرار می‌دهد. انتخاب عضلات موردنظر و میزان تغییر در هر عضله به عواملی مانند جهت انحراف، اندازه انحراف، الگوی حرکتی چشم‌ها، وضعیت دید دوچشمی و سابقه جراحی‌های قبلی بستگی دارد.
بنابراین جراحی استرابیسم برای همه بیماران به یک شکل انجام نمی‌شود و برنامه جراحی باید بر اساس اندازه‌گیری‌های دقیق و شرایط اختصاصی هر بیمار تعیین شود.
چه کسانی کاندید جراحی انحراف چشم هستند؟
تصمیم برای جراحی استرابیسم پس از معاینه کامل چشم و بررسی نوع و میزان انحراف گرفته می‌شود. جراحی ممکن است برای کودکان و بزرگسالان مطرح باشد و صرفاً محدود به انحراف‌های مادرزادی یا دوران کودکی نیست. افرادی که ممکن است کاندید جراحی انحراف چشم باشند، شامل موارد زیر هستند:
- افرادی که یک یا هر دو چشم آن‌ها به سمت داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف می‌شود.
- بیمارانی که دچار دوبینی ناشی از ناهماهنگی چشم‌ها هستند.
- افرادی که انحراف چشم آن‌ها باعث خستگی یا فشار چشمی و اختلال در فعالیت‌های روزمره شده است.
- کودکانی که انحراف چشم قابل توجه یا پایدار دارند و اصلاح آن برای عملکرد بینایی اهمیت دارد.
- افرادی که پس از درمان‌های غیرجراحی همچنان انحراف قابل توجهی دارند.
- بیمارانی که پس از یک جراحی قبلی، دچار انحراف باقی‌مانده یا عودکننده شده‌اند.
- افرادی که به دلیل انحراف چشم، وضعیت غیرطبیعی سر یا تغییر قابل توجه در ظاهر چشم‌ها پیدا کرده‌اند.
البته وجود انحراف به‌تنهایی به معنی نیاز قطعی به جراحی نیست. در برخی بیماران، استفاده از عینک، درمان تنبلی چشم، اصلاح مشکلات انکساری یا سایر روش‌های غیرجراحی می‌تواند بخشی از برنامه درمان باشد. در نهایت، فوق تخصص استرابیسم بر اساس شرایط بیمار درباره مناسب بودن جراحی تصمیم می‌گیرد.
آمادگی‌های قبل از جراحی انحراف چشم
پیش از جراحی، اندازه‌گیری دقیق انحراف و بررسی حرکت چشم‌ها اهمیت زیادی دارد؛ زیرا جراحی باید بر اساس عضلاتی برنامه‌ریزی شود که بیشترین نقش را در ایجاد انحراف دارند. اقدامات مهم پیش از جراحی عبارت‌اند از:
- معاینه کامل چشم: میزان دید هر چشم، وضعیت حرکات چشم و هماهنگی دو چشم بررسی می‌شود.
- اندازه‌گیری زاویه انحراف: میزان انحراف در جهات مختلف نگاه اندازه‌گیری می‌شود تا برنامه جراحی دقیق‌تر تعیین شود.
- بررسی حرکات عضلات چشم: محدودیت حرکتی یا عملکرد غیرطبیعی عضلات می‌تواند در انتخاب روش جراحی تأثیر داشته باشد.
- بررسی سابقه جراحی: اگر بیمار قبلاً جراحی استرابیسم داشته است، اطلاعات مربوط به جراحی‌های قبلی اهمیت زیادی دارد.
- بررسی داروها و مکمل‌ها: بیمار باید پزشک را در جریان داروها و مکمل‌های مصرفی خود قرار دهد.
- اعلام حساسیت‌های دارویی و سوابق پزشکی: هرگونه سابقه حساسیت یا بیماری زمینه‌ای باید پیش از عمل به پزشک اطلاع داده شود.
- دریافت دستورهای اختصاصی قبل از عمل: بیمار باید توصیه‌های تیم درمان درباره داروها، زمان مراجعه و سایر اقدامات موردنیاز را به‌طور دقیق رعایت کند.
هدف از این ارزیابی‌ها این است که مشخص شود کدام عضلات باید تحت جراحی قرار گیرند و چه میزان تغییر در عملکرد آن‌ها برای رسیدن به راستای مناسب چشم‌ها مورد نیاز است.
جراحی انحراف چشم چگونه انجام می‌شود؟
جراحی استرابیسم روی عضلات خارج چشمی انجام می‌شود؛ یعنی عضلاتی که به قسمت بیرونی کره چشم متصل هستند و حرکت چشم را کنترل می‌کنند. بسته به نوع انحراف، ممکن است یک یا چند عضله در یک چشم یا هر دو چشم تحت جراحی قرار گیرند. پس از دسترسی به عضله موردنظر، جراح می‌تواند موقعیت یا طول مؤثر آن را تغییر دهد. دو روش اصلی برای این کار عبارت‌اند از رسشن و رزکشن
تضعیف عضله با روش رسشن(Recession): در روش رسشن، محل اتصال عضله به قسمت جلویی کره چشم به سمت عقب‌تر منتقل می‌شود. این تغییر باعث کاهش اثر کششی عضله می‌شود و به اصلاح تعادل نیروهای واردشده به چشم کمک می‌کند.
تقویت عضله با روش رزکشن(Resection): در روش رزکشن، بخشی از عضله برداشته و عضله در موقعیت مناسب مجدداً متصل می‌شود. این کار می‌تواند اثر عملکردی عضله را افزایش دهد و در اصلاح برخی انواع انحراف مورد استفاده قرار گیرد.
در بعضی شرایط، روش‌هایی مانند پلیکیشن یا جابه‌جایی محل اتصال عضلات نیز ممکن است مورد استفاده قرار گیرند. این تکنیک‌ها برای همه بیماران کاربرد ندارند و انتخاب آن‌ها به نوع استرابیسم، وضعیت عضلات، علت انحراف و سابقه جراحی بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان یک روش ثابت را برای تمام بیماران مبتلا به انحراف چشم در نظر گرفت.
مراقبت‌های بعد از جراحی انحراف چشم
بعد از جراحی، قرمزی چشم، احساس وجود جسم خارجی، اشک‌ریزش، سوزش یا درد خفیف تا متوسط می‌تواند برای مدتی طبیعی باشد. شدت و مدت این علائم در افراد مختلف متفاوت است و به تعداد عضلات جراحی‌شده و شرایط فرد بستگی دارد. مهم‌ترین مراقبت‌های بعد از جراحی عبارت‌اند از:
- داروها و قطره‌های تجویزشده را طبق دستور پزشک مصرف کنید.
- چشم را نمالید و به محل جراحی فشار وارد نکنید.
- پیش از تماس با اطراف چشم، دست‌ها را به‌خوبی بشویید.
- تا زمانی که پزشک اجازه نداده است از مواد آرایشی در اطراف چشم استفاده نکنید.
- در روزهای ابتدایی از فعالیت‌هایی که باعث فشار یا خستگی شدید می‌شوند، طبق توصیه پزشک پرهیز کنید.
- برای شست‌وشو و تمیز کردن اطراف چشم، دستورهای تیم درمان را رعایت کنید.
- در صورت استفاده از عینک، درباره ادامه استفاده از آن طبق نظر پزشک عمل کنید.
- برای معاینه‌های بعد از عمل در زمان تعیین‌شده مراجعه کنید.
- تا زمان تأیید پزشک از شنا و فعالیت‌هایی که احتمال ورود آلودگی به چشم را افزایش می‌دهند، خودداری کنید.
قرمزی چشم ممکن است حتی پس از برطرف شدن درد و ناراحتی اولیه، برای مدتی باقی بماند و به‌تدریج کاهش پیدا کند. همچنین ممکن است نتیجه نهایی از نظر راستای چشم بلافاصله پس از جراحی مشخص نباشد و وضعیت چشم‌ها در هفته‌های بعد تثبیت شود.
در صورت بروز درد شدید یا رو به افزایش، تورم قابل توجه، ترشح غیرطبیعی، کاهش دید یا هر تغییر نگران‌کننده دیگری، باید در اسرع وقت با پزشک یا مرکز درمانی تماس گرفت.
نتایج جراحی انحراف چشم
هدف اصلی جراحی استرابیسم، بهبود هم‌راستایی چشم‌ها و ایجاد تعادل مناسب‌تر میان عضلات خارج چشمی است. بسته به شرایط بیمار، این اصلاح می‌تواند به کاهش میزان انحراف، کاهش دوبینی و بهبود هماهنگی دو چشم کمک کند. در برخی بیماران نیز اصلاح وضعیت چشم‌ها می‌تواند وضعیت غیرطبیعی سر یا فشار ناشی از تلاش برای کنترل انحراف را کاهش دهد.
با این حال، نتیجه جراحی برای همه بیماران یکسان نیست. نوع استرابیسم، میزان انحراف، وضعیت بینایی، عملکرد عضلات، سابقه جراحی قبلی و شرایط اختصاصی هر بیمار می‌توانند بر نتیجه تأثیر بگذارند.
همچنین جراحی انحراف چشم لزوماً به معنی حذف نیاز به عینک یا اصلاح سایر مشکلات بینایی نیست. هدف اصلی این جراحی، اصلاح راستای چشم‌ها و بهبود عملکرد مرتبط با ناهماهنگی آن‌هاست.
عوارض احتمالی جراحی انحراف چشم
جراحی استرابیسم در صورت انجام با ارزیابی و برنامه‌ریزی مناسب، معمولاً یک عمل ایمن محسوب می‌شود؛ اما مانند هر جراحی دیگری، احتمال بروز عوارض وجود دارد. برخی از عوارض احتمالی عبارت‌اند از:
- باقی ماندن بخشی از انحراف یا اصلاح بیش از حد آن
- بازگشت انحراف در آینده
- نیاز به جراحی مجدد در برخی بیماران
- دوبینی موقت یا در موارد نادر، ماندگار
- قرمزی و التهاب چشم
- عفونت
- واکنش یا التهاب در محل بخیه
- ایجاد اسکار یا بافت اضافه در محل جراحی
- تغییرات موقت در حرکت چشم
- افتادگی پلک در موارد نادر
- آسیب به ساختارهای عمقی‌تر چشم که از عوارض نادر جراحی محسوب می‌شود
یکی از مهم‌ترین نکات این است که حتی با برنامه‌ریزی دقیق، ممکن است چشم‌ها پس از جراحی کاملاً در موقعیت مورد انتظار قرار نگیرند یا با گذشت زمان مقداری از انحراف بازگردد. در چنین شرایطی، بسته به میزان انحراف و علائم بیمار، پزشک ممکن است پیگیری، درمان تکمیلی یا در برخی موارد جراحی مجدد را پیشنهاد کند.
انجام جراحی انحراف چشم در بیمارستان چشم پزشکی دکتر مسعود جوادی
بیمارستان چشم پزشکی دکتر مسعود جوادی با تمرکز بر ارائه خدمات تخصصی و فوق‌تخصصی چشم‌پزشکی، امکان ارزیابی و درمان بیماران مبتلا به مشکلات مختلف چشمی از جمله استرابیسم را فراهم کرده است. این بیمارستان دارای کلینیک تخصصی انحراف چشم و مجموعه‌ای از امکانات تشخیصی و درمانی مرتبط با بیماری‌های چشم است.
وجود تیمی از متخصصان و فوق‌تخصصان چشم‌پزشکی، اتاق‌های عمل مجهز و امکانات تشخیصی پیشرفته این امکان را فراهم می‌کند که بیمار پیش از تصمیم‌گیری برای جراحی، به‌صورت دقیق ارزیابی شود و برنامه درمانی متناسب با شرایط او تعیین شود.
در جراحی انحراف چشم، تشخیص دقیق نوع انحراف و اندازه‌گیری میزان آن اهمیت زیادی دارد؛ زیرا انتخاب عضلات موردنظر و روش جراحی باید بر اساس وضعیت هر بیمار انجام شود. به همین دلیل، مراجعه به مرکزی که امکان ارزیابی تخصصی و انجام جراحی‌های چشم را در یک مجموعه فراهم می‌کند، می‌تواند روند درمان را برای بیمار منسجم‌تر کند.
بیمارستان چشم پزشکی دکتر مسعود جوادی با هدف ارائه خدمات تخصصی چشم‌پزشکی در محیطی منظم و بیمارمحور فعالیت می‌کند و برای دریافت نوبت و انجام ارزیابی‌های لازم می‌توانید با بیمارستان تماس بگیرید یا از سامانه نوبت‌دهی آنلاین استفاده کنید.
برای دریافت نوبت از بیمارستان چشم پزشکی دکتر مسعود جوادی می‌توانید از طریق شماره‌های درج شده در سایت بگیرید یا از طریق سامانه نوبت‌دهی اینترنتی بیمارستان اقدام کنید.