محافظت چشم در مقابل نور شدید آفتاب و اشعه فرابنفش موجود در آن از اهمیت خاصی برخوردار است. شناسایی و انتخاب عینک آفتابی مناسب نیازمند اطلاعات کافی در این زمینه می باشد. عینک آفتابی به عینکی اطلاق می شود که میزان ورودی نور را تنظیم نموده و تنها میزان مناسبی از نور (Comfortable level) را از خود عبور دهد؛ یک عینک آفتابی مناسب قادر است پرتو مضر خورشید و به ویژه اشعه فرابنفش (UV) را بطور کامل جذب نماید. انتخاب عینک های آفتابی اغلب بر مبنای در دسترس بودن وضعیت ظاهری و قیمت آن است این در حالی است که ویژگی های فنی و کیفیت ساخت در اکثر موارد نادیده گرفته می شود. از سوی دیگر در انتخاب عینک موارد خاص باید در نظر گرفته شوند چرا که بر حسب مشکل زمینه ای برخی افراد لازم است تدابیر ویژه لحاظ گردند. تداوم این روند و عدم توجه به ویژگی های ضروری عینک و نیز عدم استفاده از عینکهای آفتابی بر حسب مورد می تواند تبعاتی از قبيل خیرگی چشم، کاهش حدت بینایی ، کاهش حساسیت به کنتراست و به احتمال زیاد آب مروارید و استحاله ماکولایی وابسته به سن را به دنبال داشته باشد.
نقش عینک های آفتابی
عینک های آفتابی از طریق مکانیسم های مختلف سبب بهبود عملکرد بینایی می شوند که اهم آنها عبارتند از:
- بهبود درک کنتراست عینک های تیره ۸۰-۷۰ درصد نور را جذب کرده و از اشباع (Saturation شبکیه جلوگیری می کنند) بنابراین شبکیه به سطح حداکثر حساسیت کنتراست می رسد.
- بهبود سازگاری با تاریکی برای درک بهتر مطلب دانستن این نکته کافی است که اگر فردی تمامی یک روز آفتابی را در کنار ساحل بگذراند و از عینک آفتابی استفاده نکند سازگاری وی با تاریکی (Dark adaptation) تا دو روز مختل خواهد بود.
- بهبود کنتراست رنگها عینک های آفتابی رنگها را به ترکیبات مختلف خاکستری تبدیل کرده و لذا درک کنتراست رنگها را بهبود می بخشند بیماران مبتلا به کاتاراکت یا ادم قرنیه که از عینک آفتابی استفاده می کنند درک بهتری از کنتراست رنگها راتجربه می نمایند که علت آن همین مکانیسم است.
- کاهش حساسیت به Glare عینک های آفتابی با از بین بردن نورهای اضافی که از جهات مختلف بر چشم وارد می شوند درک اشیا مورد توجه را بهتر می کنند به عنوان مثال عینک های Graded هر کدام به نحو خاصی عمل Wide Temple یا density Polaroid کرده و درک بهتری از اجسام ایجاد می نمایند.
- جذب اشعه فرابنفش: تمام عینک های آفتابی و فتوکروم با جذب اشعه UV عملکرد بینایی را بهبود می بخشند.
برخی افراد نیاز بیشتری به استفاده از عینک آفتابی دارند که شامل موارد ذیل می باشند
- کسانی که تحت عمل آب مروارید بدون کارگذاری لنز داخل چشمی و یا کارگذاری انواع غیر جاذب UV قرار گرفته اند
- بیماران مبتلا به آب مروارید برای جلوگیری از بخش نور
- کسانی که از داروهای حساس کننده به نور استفاده می نمایند
- کسانی که به تناسب شغل در معرض نور UV قرار دارند مثل جوشکاران متخصصان الکترونیک گرافیک و محققان در زمینه های مربوطه
- کسانی که مدت زیادی از روز در معرض آفتاب هستند
- مبتلایان به ناخنک، پینگو کولا (pingicula) و استحاله ماکولا
- کسانی که فعالیت هایی مانند اسکی روی برف حمام آفتاب و کوهنوردی در ارتفاعات بالا و برف گیر دارند.
- کسانی که از لامپ های آفتابی استفاده می نمایند.
- کودکانی که ساعات متمادی در محیط های آفتابی مشغول بازی می شوند.
به طور کلی استفاده از عینک های آفتابی در تابستان و در موارد نور شدید آفتاب برای همه اشخاص مفید است. میزان اشعه UV در ساعات میانی روز، بین ۱۰ صبح تا ۴ بعد از ظهر از مواقع دیگر بیشتر است و کسانی که در این ساعات از روز در فضای آزاد به سرمی برند نیاز بیشتری به استفاده از عینک آفتابی دارند.
عینک آفتابی مناسب
یک عینک آفتابی استاندارد باید از تیرگی مناسبی برخوردار باشد؛ این تیرگی باید به حدی باشد که شخص در نور آفتاب احساس راحتی کرده و دچار خیرگی نگردد. یک دستور ساده : برای درک تناسب تیرگی عینک این است که وقتی در یک اتاق با نور معمولی با عینک به آینه نگاه کنیم قادر به رویت چشمهای خود نباشیم حداکثر میزان عبور نور از یک عینک باید ۲۵-۱۵ درصد باشد یعنی عینک باید ۸۵-۷۵ درصد نور را جذب یا منعکس کند، البته برای فعالیت هایی مانند اسکی، کوهنوردی، پرواز در ارتفاع بالا و به سر بردن در سواحل آفتابی، عینک های تیره تری لازم است و در این موارد بهتر است عینک حفاظ جانبی داشته باشد.
جدول ۱- قدرت جذب عینکهای آفتابی
| کاربرد عینک | نور مرئی | UV-A | UV-B |
| تزئینی | ۶۰ درصد | ۲۰ درصد | ۷۰ درصد |
| عمومی | 92درصد | 60درصد | 95درصد |
| اختصاصی | 97درصد | 60درصد | 99درصد |
از ویژگی دیگر یک عینک آفتابی مناسب این است که وقتی آن را در مقابل یک صفحه طرح دار تکان دهیم نباید صفحه موج ۲ دار، تار و دارای اعوجاج دیده شود. عینک آفتابی نباید تشخیص رنگ اشیا و چراغ راهنمایی را مختل کند، رنگ خاکستری شیشه عینک از این نظر ارجح است. شیشه ها باید نسبت به ضربه مقاوم باشند، جنس پلی کربنات از همه مقاوم تر است ضمن اینکه اشعه UV را بطور کامل جذب می کند. پلاستیک CR-39 چنانچه با رنگ مخصوص پوشیده شده باشد همین اثر را دارد شیشه عادی به هیچ وجه جاذب UV محسوب نمی شود. در افراد کوررنگ باید از عینک هایی با رنگ خنثی مثل خاکستری استفاده شود. تراکم کدورت بایستی در سراسر عینک آفتابی یکسان باشد همچنین لازم است شیشه عینک جاذب اشعه UV بوده به طوری که در موارد عادی حداکثر عبور اشعه UVB 5درصد و در موارد خاص ۱ درصد باشد. حداکثر عبور اشعه UV-A در موارد عادی باید به اندازه عبور نور مرئی و در موارد خاص نصف اندازه عبور نور مرئی باشد. بعضی عوامل سبب افزایش قدرت حفاظتی عینک آفتابی می شوند، از جمله می توان از قاب و موقعیت عینک نام برد؛ عینک هایی با پوشش کامل تر مثل Wape Around حفاظت بیشتری از عینکهایی با قاب معمولی می دهند، ضمن این که محافظ جانبی نباید به نحوی باشد که دید کناری را مختل نماید. همچنین با افزایش VD فقط به اندازه 6mm مقدار تماس چشم با اشعه فرابنفش ۱۰ برابر افزایش می یابد.
انواع عینک آفتابی
عینک های آفتابی بر حسب کاربرد به سه دسته تقسیم می شوند؛ دسته اول عینکهایی هستند که جنبه تزئینی داشته و به منظور زیبایی (cosmetic) استفاده می شوند، دسته دوم کاربرد عمومی داشته و با هدف جذب نور و اشعه مضر به کار می روند و در نهایت دسته سوم در موارد خاص که چشم فرد نیاز به مراقبت های ویژه دارد تجویز می شوند؛ استانداردهای قدرت جذب این دسته با هم متفاوت است.
رنگ عینک های آفتابی
عینک های آفتابی استاندارد در چهار رنگ خاکستری، سبز، قهوه ای کهربایی و زرد صورتی تهیه می شوند؛ در نتیجه عینک های آفتابی آبی و قرمز استاندارد نمی باشند. بهترین رنگ برای عینک آفتابی خاکستری است این رنگ ضمن اینکه جذب نور مناسبی دارد رنگ اشیا و محیط اطراف را تغییر نمی دهد. عینک های قهوه ای نور آبی آسمان را کاهش و حساسیت به کنتراست را افزایش می دهند این خاصیت برای رانندگی طولانی مطلوب است. در مبتلایان به نقص دید رنگ قرمز، عینک های قهوه ای دید بهتری ایجاد می کنند در مقابل مبتلایان به نقص دید رنگهای سبز و آبی با این عینکها دید کمتری دارند. عینک های سبز رنگ سبب کاهش درک نورهای قرمز و زرد در چراغ راهنمایی تقاطع ها می شوند و از این نظر مناسب نیستند. عینک های زرد و نارنجی امواج کوتاه را جذب و در مقابل رنگ های زرد و قرمز را از خود عبور می دهند برخی بیماران احساس می کنند با این عینک ها دقیق تر می بینند و سازندگان نیز ادعا می کنند که حدت دید حساسیت کنتراست و دید سه بعدی با این شیشه ها بیشتر می شود ولی از نظر علمی این مطالب تایید نشده است. بطور کلی بهترین رنگ برای عینک های آفتابی در وهله اول خاکستری و پس از آن قهوه ای است .
عینک های فتوکرومیک
عینک های فتوکرومیک از عینک های طبی ضد آفتاب و از جنس شیشه می باشند؛ زمانی که در معرض نور خورشید قرار می گیرند یک ماده معدنی درون آنها که معمولا از جنس Silver Hialide است به یون های تشکیل دهنده تجزیه می شود و این امر باعث رنگی شدن شیشه فتوکرومیک می گردد. این واکنش برگشت پذیر است و در طول زمان از بین نمی رود . در تاریکی دو یون به هم متصل می شوند و دوباره ماده اصلی را می سازند و عدسی بی رنگ می شود در هنگام رانندگی رنگ این شیشه ها به طور کامل عوض نمی شود زیرا آفتاب به طور مستقیم به عدسی نمی تابد و علاوه بر آن شیشه اتومبیل مقداری از اشعه فرابنفش را که برای رنگی کردن شیشه لازم است جذب می کند. با توجه به اینکه عینک های فتوکرومیک در نور با سرعت بیشتری تیره شده، اما در تاریکی با سرعت کمتری روشن می شوند، بنابراین استفاده از آنها برای کسانی که بطور متناوب از روشنایی بـه تاریکی می روند و همچنین رانندگی در مسیرهای دارای سایه و تونل مناسب نیست.
پوشش های آینه ای (mirror coating)
این پوشش ها لایه های نازک فلزی هستند که در شرایط خلا، بر شیشه کشیده می شوند، مس و نیکل به طور عمده برای این منظور مورد استفاده قرار می گیرند این پوشش ها بر روی شیشه های تیره کشیده می شوند تا مقداری از نور را منعکس کرده و عبور نور را تا آنجا که ممکن است محدود نمایند این نوع عینک ها برای مقاصد خاصی مانند اسکی روی برف و یا کوهنوردی در ارتفاعات بکار می رود.
شیشه های پلاریزان
تنها شیشه ای که انعکاس شدید نور را کاهش می دهد، شیشه پلاریزان است. نور منعکس شده از شیشه های عقب اتومبیل سطح آب و سطح برخی جاده ها و امثال آن پلاریزه افقی هستند و این شیشه ها که پلاریزان عمودی دارند نور پلاریزه افقی را بلوکه می نمایند. شیشه های پلاریزان برای انواع مصارف بخصوص رانندگی، ماهی گیری انواع ورزش های دریایی و مانند آن کاربرد دارند.
